Genel Ismi: Kirmizi Ayi Uzumu
Ingilizce Isimleri: Red Bearberry, Red Fruit Bearberry, Red Manzanita, Red Ptarmiganberry
Latince Ismi: Arctostaphylos rubra
Synonim Isimleri: Arctous rubra, Arctous alpina var. rubra, Arctous erythryocarpa, Arctostaphylos alpina ssp. rubra, Arctostaphylos alpina var. rubra, Arctostaphylos rubra
Ailesi: Fundagiller (Heather)

arctostaphylosrubra1a.jpg

TANIM:

Kirmizi Ayi Uzumu, 20 cm yukseklige ulasabilen, kabuklari soyulan bir govdeye sahip, yer ortucu/yayilici bir calidir. Derimsi dokudaki yapraklarinin uzerinde, dikkati ceken damarlar vardir ve yaprak kenarlari hafif dislidir. Yaprak doken bu calinin, yapraklari yaz sonunda muhtesem bir kirmizi renge doner. 1-5 adet gruplar seklinde olusan cicekleri, can (vazo) seklindedir, yesilimsi beyaz renktedir ve diplerindeki saplardan hafifce birlesiklerdir. Meyveler kirmizi ve etli uzumsu meyvelerdir.

Benzer Türler:

Arctostaphylos uva ursi, kenarlari düz, cok belirgin olmayan yan damarlara sahip yapraklari olan, her dem yesil, unlu gibi olan kirmizi meyvelere sahip bir calidir. Gaultheria humifusa ise, daha kucuk boyutlu, etli ve kapsule benzeyen meyvelere sahiptir.

CICEKLENME / MEYVE ZAMANI

Cicekler Mayis- Haziran'da gorulur. Meyveler Temmuz-Eylul arasi olusur.

YAYILIM ALANI

Dogal yasam alani Avrasya, kuzey Kuzey Amerika'dan Alaska'ya, Kanada'nin cogunlugundan, Gronlanda kadar uzanir. Dogu Sibirya'dan Newfoundland'a, guney Alberta'ya kadar uzanan alanlarda rastlanir.Ayni zamanda Wyoming'deki Absaroka daglarinda da bir topluluk bulunur. Disjunct Wyoming'de, kuzey Abroska Daglari'nin Clark Fork Vadisinde izole gruplar vardir.

HABITAT

Kayalik ve taslik alanlarda, arktik (kutup) veya alpine tundralarda, genellikle kalkerli topraklarda, kirectasi kumsal fundaliklarinda, bataklik ormanlarinda, 0-2500 metre yuksekliklerde bulunurlar.

Kirmizi ayi uzumu genelikle soguk, dusuk besinli alanlarla iliskilendirilir. Alaska ve Kanada'nin kuzeybatisindaki cüce fundalik tundralarinda, genellikle iyi drenajli nehir yataklarinda, egimli alanlarda ve karlarin en az 20-30 cm yuksekligi buldugu tepeciklerde gorulurler.

Yukon'da kirmizi ayi uzumu, donmus topraklarin uzerindeki, alcak bitkilerin arasinda buyumesi yayginken, Ontario'da sahil tundralarinin kenarinda, Hudson ve James koylarinin kiyilarinda, nehir ve göl kenarlarinda yetisir.

Wyoming'de soguk bataklik ve park alanlarinda gorulur. Wyoming'de, 2000 metre yuksekliklerdeki Picea glacua ormanlarinin nemli (ancak batak olmayan), yosunca zengin topraklarinda bulunur. Genellikle Juniperus horizontalis, Betula glandulosa, Salix planifolia ve Salix candida bitkileri ile beraber gorulur. Bataklik göllerinin kenarlarinda da bulunabilirler.

Toprak: Kirmizi ayi uzumu, genellikle nemli - islak topraklari sever ancak drenaji iyi'den zayif'a kadar olan cesitli topraklarda bulunabilir. British Kolumbiya ve guneydogu Yukon'daki alanlarda kirmizi ayi uzumu, genellikle islak olan alanlarda, kara ladin, Rosa acicularis ve kinnikinnick (Arctostaphylos uva-ursi) ile bulunurken, Rocky Mountain'da kurudan nemliye tanimlanabilecek alanlarda, lodgepole cami (Pinus contorta), kara ladin ile beraber bulunur. Hudson korfezinin bati sahillerindeki alcak alanlarda, kirmizi ayi uzumu cogunlukla 90cm donmus topraga (permafrost) sahip, drenaji zayif alanlarda, toprak yuzeyinin altinda bulunur.

Kirmizi ayi uzumu, tipik olarak humuslu topraklarda, kumluklarda, tasliklarda ve degisken pH'larda buyuyebilir. Permafrost tabakasinin altindaki topraklar, genellikle kirmizi ayi uzumu alanlaridir. Alaska'nin guneydogusundaki Tetlin Dogal Yasam Alanindaki derin, altinda aluvyal mineral toprak olan organik icerikli toprak sayesinde, kirmizi ayi uzumleri 15-45 cm boya ulasabilir.

Topografi ve yukseklik: Kizmizi ayi uzumu genellikle hafif egimli yuzeylerde gorulur. Alpine bolgesindeki lokasyonlari, dik alanlar olabilir. Bu bitkiler genellikle agac siralarina yakin buyurler.

Iklim: Kirmizi ayi uzumu genellikle soguk, boreal veya arktik iklimlerde gorulur. Kurakliga toleransi orta derece ile toleranssiz olarak derecelendirilir. Kisin asiri derecedeki soguklara dayanabilir.

OZELLIKLERI:

Kirmizi ayi uzumu, dik, 3-20 cm yuksekliginde cüce bir calidir. Dallar düz ve yuvarlaktir ve yaprak döken cali olarak degerlendirilir, ancak, sürekli demek daha dogrudur, yapraklar zamanla canliligini yitirir ancak dokulmeye direnerek govde uzerinde uzun sure kalabilir.

Yapraklar: Yaprak sapi kanatsi yapida ve 1-4mm uzunlugunda, tüysüz, yapragi diplere dogru yuvarlak, obovat sekillidir. Yaprak uzunlugu 2-6 cm civarindadir. Yaprak yuzeyi, burusuk, damarli ve tüysüzdür.

1-5'li obekler seklinde ciceklenir. Cicekler vazo seklinde, 5-7 mm boyundadir. Cicek sapi buyuklugu 0.6 mm'dir. Ciceklerin sepalleri mat yesil beya sari renklidir, tac yapraklar (korolla) beyazimsi krem renklidir. Cicegin ust eksenindeki bir alandaki tüyler disinda, kalan kisimlari tüysüzdür.

C0705210297-A.-rubra-Sm.jpg

Arctous rubra 03 July 2009 Northwest Territories Jeffery M. Saarela_2.jpg

Meyveler sert cekirdekli meyvelerdir. Rengi kiremit kirmizisi veya lal kirmizisidir, 6-12 mm buyuklugundedir. Yaz aylarinda ciceklenir.

C0807152340-A.-rubra-Sm.jpg

800px-Arcrub.jpg

Kirmizi Ayi Uzumu, stolon ve rizomlari ile yer ortucu sekilde yayilirlar. Lateral govde sistemi bu bitkilerde cok farkedilebilir degildir. Topografi, toprak hareketi ve/veya bireysel bitkilerin genetik ozelliklerine bagli olarak lateral govdelerin topragin hemen uzerinde (stolons) ve hemen altinda (rizoms) olmasi olasidir. Govde sisteminin tanimlanmasi icin ileri calismalar yapilmasi gereklidir.

Kirmizi ayi uzumu, "uzun omurlu" bir bitki olarak tanimlanir.

KULLANIMLARI:

Kirmizi ayi uzumu'nun meyveleri yenilebilir ancak insanlar icin sindirime cok uygun degilir. Alaska'daki Fort Yukon bolgesindeki Gwich ve Inuit kabilesi insanlari, zaman zaman bu meyvelerden recel yaparlar ve taze meyveleri cig olarak, sogukalginliklarini iyilestirmek icin tuketirler. Orta Alaska'nin guneyindeki Dena'ina kabilesi insanlarinin kirmizi ayi uzumunun ne meyvesini ne de herhangi bir parcasini kullanmadiklari rapor edilmistir.

Diger:

Amerikan siyah ayilari, grizzly ayilari, kahverengi ayilar, kutup ayilari, kuzgunlar ve diger kuslar dahil olmak uzere, meyveyle beslenen pek cok yaban hayvani kirmizi ayi uzumunun meyvelerini yerler. Otoburlar da kimi zaman yapraklari ile beslenirler.

Sindirilebilirlik olarak, kirmizi ayi uzumleri orta derecede sindirilebilir olarak kategorilenmistir.

Asiri kesim yapilmis, dere yataklari, ciplak tundralar, yeni olusan tepecikler gibi, yeniden rehabilite edilecek alanlarda, oncu bitkiler olarak kullanilabilir. Buldozerlerin actiklari izlerde buyuyebilen bu bitkiler, sellerden, yag/petrol dokulmelerinden, orman yanginlarindan etkilenen alanlara uyum saglayarak diger turlerin artmasina ve yeniden buralara gelmesine yardim ederler. Subalpin ve boreal bolgelerinde islak/nemli, zarar verilmis habitatlarda yeniden agaclandirma eforlari icin iyi bir bitki secimidir.

arctostaphylosrubra1b.jpg

Fotograflar