SÜS BİTKİLERİNDE BUDAMA


1. BUDAMA TEKNİĞİ


1.1. Budamanın Amaçları

Genel olarak bitkilerin büyümesi, gelişmesi ve verim vermesinde budamanın çok önemli bir yeri vardır. Budama uygulamaları her şeyden önce bitki fizyolojisi ve ekolojisine uygun olmak zorundadır. Süs bitkileri yetiştiriciliğinde budamanın amaçlarını genel olarak şöyle sıralayabiliriz:
  • Süs bitkilerinde fizyolojik dengeyi kısa zamanda oluşturmak ve korumak
  • Ağaçtan düşerek yaralanmaya veya maddi zarara yol açabilecek dalları ağaçtan uzaklaştırmak
  • Yolların görüş alanını engelleyen dalları ağaçtan uzaklaştırmak
  • Gövde üzerinde ana dalların sayılarını ve dağılışlarını düzenleyerek ağaçların sağlam, düzenli ve dengeli taç oluşturmalarını sağlamak
  • Kurumuş, hastalıklı, kırılmış dallar ile birbiri üzerine binmiş, ya da zayıf olan açılı dalları kesmek
  • Bitkilerde karbon asimilasyonunu (özümleme) arttırmak amacıyla, ışığın ağaçların iç kısımlarına daha iyi girmesini sağlamak ve yaprak yüzeylerini artırmak
  • Değişik şekiller verilerek bitkilerin güzel bir görünüm kazanmalarını sağlamak
  • Çiçek verimlerini ve kalitelerini artırmak


1.2. Budama Zamanı

Süs bitkilerinin budama zamanı türlere göre değişiklik gösterebilir ve budama için latent devre (uyku hâlinde olma ve belli şartlar oluşunca gelişme yeteneğinde olma durumu) her koşulda şart değildir. Bazı türlere göre budama zamanlarını aşağıdaki şekilde ifade edebiliriz:
  • Yaprağını döken türlerde ana budama mevsimi kış sonudur. Ancak büyüme döneminde çiçek açan türlerde ( süs kirazı türleri, süs elması türleri, yalancı akasya, erguvan vb.) çiçeklenmenin geçtiği dönemlerde yani geç ilkbaharda budama yapılmalıdır. Kanama özelliği olan türlerde ise ( akçaağaç, ceviz, huş karaağaç türleri vb.) özsu basıncının düşük olduğu sonbahar aylarının tercih edilmesi gerekir.
  • İğne yapraklı ağaçlarda kuru budama (kuru dalların kesilmesi) yılın her mevsiminde yapılabilir. Ancak yeşil budama (yaş dalların budanması) vejetasyon mevsimi dışında yani sonbahar veya kış mevsiminde yapılmalıdır. Bu durumda vejetasyon mevsiminin başlaması ile yara yerinin kapanması daha kolay olur, yara yüzeylerinden özsuyu ve reçine akışı en az düzeyde gerçekleşir. Ayrıca mantar enfeksiyonlarının ve kabuk böceği üremelerinin önüne geçilir.
  • Ardıç, şimşir, servi ve yalancı serviler bütün mevsim boyunca büyümeye devam ettiklerinden budama zamanı yıl boyunca olabilir. Bununla beraber bunlar da haziran, temmuz ayları hatta ağustos'a kadar budanabilir.
  • Çiçekli çalılarda: Bütün çiçek veren çalı türleri ve bodur ağaçlar çiçeklenme dönemi sonrası budanır. Bu türleri erken ilkbaharda budama o yıl çiçek vermelerini engeller.
  • Yazın veya sonbaharda çiçek açan oya ağacı gibi türlerde ise budama ağaçlar sürmeden kışın veya erken ilkbaharda yapılmalıdır. Aksi hâlde o yıl açacak çiçeklerin tomurcukları da budamada alınmış olur ve ağaç o yıl çiçek açmaz.
  • Çit bitkilerinde; biçimli bir çit elde etmek için mayısın ikinci yarısı, temmuz sonu ve eylül sonu olmak üzere senede üç defa budama yapılabilir.
  • Bazı hassas türlerin örneğin devamlı çiçek açan güllerin budamasının ilkbaharda yapılması uygun olur.


1.3. Budamanın Fizyolojik Esasları

Ağaçlarda üç fizyolojik yaşam devresi vardır. Bunlar:
  • Gençlik devresi; tohumun çimlenmesi ile ağacın verime başlaması arasında geçen devredir.
  • Olgunluk devresi; ağacın verim verdiği devredir.
  • Yaşlılık devresi; ağacın verimden düştüğü devredir.


Bu yaşam devreleri her ağaçta farklı görülebilir. Çünkü ağaçlarda beslenme fizyolojileri toprak üstü ve toprak altı organları tarafından yönlendirilir. Dolayısıyla yapraklarda üretilen karbonhidrat (CH) miktarının kökler tarafından alınan madensel maddelere özellikle de azota (N) oranı önemlidir ve eşit olmalıdır. Burada üç durumdan söz edilebilir:
  • CH / N > 1 ise; ağacın yaşantısı üzerinde taç kısmının bir üstünlüğü vardır ve ağaçta çok sayıda çiçek tomurcuğu oluşur.
  • CH / N < 1 ise; ağacın yaşantısı üzerinde kök kısmının bir üstünlüğü vardır ve ağaçta sürgün oluşumu kuvvetli olur.
  • CH / N = 1 ise; ağaçta toprak üstü ile toprak altı organlarının faaliyetleri arasında bir düzen oluşmuştur ve ağaçlar fizyolojik dengededir.


Gençlik devresinde toprak altı organlarının çabaları, toprak üstü organlarının çabalarından fazladır. Yani CH/N oranı 1’den küçüktür. Ağaçlarda kuvvetli sürgünlerin oluştuğu bu devreye “Gençlik Kısırlığı” denir. Gençlik kısırlığı devresinin mümkün olduğu kadar kısa olması istenir. Bu nedenle;
  • Kök kesmek,
  • Fidanları azotlu gübrelerle dengeli bir şekilde gübrelemek,
  • Zayıf anaç kullanmak,
  • Işık yoğunluğunu artırmak için düzenli bir taç oluşturmak,
  • Asimilasyon (özümleme) yüzeyini arttırmak için dalları uzun bırakmak,
  • Kuvvetli büyüyen dalların gövde ile yaptıkları açıları genişletmek,
  • Fazla dalların bir kısmını seyreltmek gibi tedbirlere başvurulur.


Yaşlı ağaçlarda da fizyolojik denge generatif büyüme lehine bozulur. Bu durumda ağaçları sürgün yapmaya zorlamak gerekir. Bunun için de;
  • Dalları daha kısa kesmek,
  • Daha önceden eğilmiş bükülmüş dalların bir kısmını çıkarmak,
  • Açıları genişletilmiş dalların açılarını düzeltmek,
  • Fazlaca meyve dalı seyreltmesi yapmak,
  • Ağaçları azotlu gübrelerle gübrelemek gibi önlemler alınabilir.


Görülüyor ki budamanın fizyolojik esası; ağaçların fizyolojilerinin ve organografik (organ bilimi ile ilgili) yapılarının iyice bilinmesine dayanmaktadır. Bu yüzden budama yapan bir kişinin fizyoloji bilgisinin çok iyi olması ve süs bitkilerini iyi tanıması gerekir. Ayrıca budama yapan kişinin budamak amacıyla yanına gittiği her ağacı ayrı birey kabul etmesi ve ona göre hareket etmesi gerekir.

1.4. Budama Kuralları

  • Budanacak olan bitki, toplu incelenmeli ve her dal ayrı ayrı ele alınmalıdır.
  • Genel olarak söylemek gerekirse, budanacak dalın çapı ne kadar küçük olursa oluşan yaranın iyileşmesi o kadar çabuk olur. Dolayısıyla ağaçlarda yapılan budamalarda büyük çaplı dalların budanmasından kaçınmak için budamalar mümkün olduğunca dallar küçükken yapılmalıdır.
  • Budama kesimleri sadece dal dokusu uzaklaştıracak şekilde yapılmalı, gövde dokusu zedelenmemelidir.
  • Küçük dallar el aletleriyle budandığında, kesit yüzeyinin temiz ve düz olmasına dikkat edilmelidir. Dalların testere ile kesilmesinde dal diğer elle desteklenmelidir. Eğer dal desteklenemeyecek kadar büyükse, kabuk yırtılmalarını önlemek için dalın esas kısmı bir kesimle uzaklaştırılır ve kalan kısım uygun şekilde kesilir.
  • Gövde üzerinde tacı oluşturan ana dallar aynı yükseklikte ve eşit kuvvette olmalıdır. Ayrıca merkezi eksen etrafında eşit açılarla dağıtılmalıdır. Şekil 5’te lider etrafında ana dalların dağılımı görülmektedir. Doğru taç oluşumu ile ilgili şekilde, gelişme kuvvetleri aynı ve lider etrafında eşit açılarla dağılmış beş adet dal seçilmiştir. Böylece çok ideal bir taç oluşturulmuştur. Yanlış taç oluşumu ile ilgili şekilde ise; yan dallar çok sık bırakıldığı için ideal bir taç oluşturulamamıştır. Çünkü böyle bir budamada dallar birbirini gölgeler ve kültürel işlemler özellikle de ilaçlama zorlaşır.

süs bitki budama.jpg
Şekil 1.1: Yan dalların üstten görünümü

  • Birbirine gölge yapan birbiriyle rekabet içinde olan sürgün veya dallardan biri alınmalıdır.
  • Kışın soğuktan zarar görmüş dallar sağlıklı dokunun bulunduğu noktanın birkaç cm altından kesilmelidir.
  • Hastalıklı, kuru, zayıf, ince sürgünler bitki üzerinde bırakılmamalıdır.
  • Ana dalların gövde ile yaptıkları açı 45-60 derece olmalıdır. Zira dar açılı olan dalların direnci zayıf olduğu için çabuk kırılır. Geniş açılı dallarda ise vegetatif gelişme zayıf olur.
  • Yardımcı dal oluşumuna özen gösterilmelidir. Yardımcı dallar, ana dallar üzerinde mümkün olduğu kadar eşit uzaklıkta ve aynı yönde bırakılmalıdır. Ayrıca ana dallar ile yardımcı dallar arasında vegetatif gelişme bakımından rekabet olmamalıdır. Şekil bakımından düzenli gelişmelerini sağlayabilmek için yardımcı dallar, ana dalların büyüme noktasından 15-25 cm daha aşağıda seçilmelidir. Ayrıca ana dallar ile yardımcı dallar arasında 45 derecelik açı olmasına dikkat etmek gerekir.
  • Dalları kısa kesmek vegetatif gelişmeyi teşvik eder. Hiç kesmemek ya da uzun bırakmak da generatif faaliyetleri teşvik eder.
  • Aynı noktadan yan yana büyüyen aynı kuvvetteki dallardan dar açılı olanı çıkarılmalıdır.
  • Tepe kesimi yapılırken dışa bakan bir göz üzerinden ve meyilli kesim yapılmalıdır.

süs bitki budama1.jpg
Şekil 1.2: Tepe kesimi

  • Dallar, gövde ile birleştiği yerde besin maddelerinin depolandığı şişkinliğin hemen üzerinden kesilmelidir. Böylece kesim noktasında oluşan yara yeri daha çabuk kapanmaktadır.
  • Kesim yapılan yerde tırnak bırakılmamalıdır. Çünkü tırnak bırakılarak yapılan kesimlerde yara yeri kolay kapanmaz ve bu noktadan aşağı doğru kurumalar olur. Ayrıca kapanmayan yara yerlerinden hastalık ve zararlı etkenleri daha kolay girer.
  • Budamada bitkinin dengesini bozmadan iç kısımlara mümkün olduğunca fazla ışık girmesi sağlanmalıdır.

1.5. Budamada Kullanılan Alet ve Malzemeler

Başarılı bir budama için uygun aletlerin kullanılması oldukça önemlidir. Budamada hangi aletin kullanılacağı büyük ölçüde budanacak dalların büyüklüğüne ve yapılacak budama miktarına bağlıdır. Budamada kullanılan alet ve malzemeleri aşağıdaki sıralayabiliriz.
  • Budama Makası: Çapları 2,5 cm’ye kadar olan dalların budanmasında kullanılır. Türlü şekillerde bulunur. Budama makasları çelikten yapılmalı ve ağızları kapandığında aralarında mesafe bulunmamalıdır. Makas yayı çok sert veya çok yumuşak olmamalıdır.

süs bitki budama2.jpg
Resim 1.1: Çeşitli budama makasları

  • Kalın Dal Budama Makası: Kalın dalların budanmasında kullanılan makaslardır.

süs bitki budama3.jpg
Resim 1.2: Kalın dal budama makası

  • Tepe veya Yüksek Dal Makası: Ulaşılamayacak kadar yüksekte bulunan dalların kesilmesinde kullanılır. Bu aletlerle genellikle 5 cm çapa kadar olan dallar budanır.

süs bitki budama4.jpg
Resim 1.5: Yüksek dal budama makası

  • Çit Makası: Çit bitkilerinin budanmasında kullanılır. Çelikten yapılmalıdır.

süs bitki budama5.jpg
Resim 1.3: Çit budama makası

  • Çit Budama Makinesi: Çit bitkilerinin budanmasında kullanılan elektrik veya yakıt ile çalışan makinelerdir.

süs bitki budama6.jpg
Resim 1.4: Çit budama makineleri

  • Budama Testeresi: Makas ile kesilemeyecek kadar kalın olan dalların kesilmesinde kullanılır.

süs bitki budama7.jpg
Resim 1.6: Budama testereleri